Firdaws al-Na'īm: Tradisi Tafsīr Klasik dalam Konteks Lokal Madura

المؤلفون

  • Ihwan Agustono Universitas Darussalam Gontor
  • Muhammad Badrun Universitas Darussalam Gontor
  • Rif’at Husnul Ma’afi Universitas Darussalam Gontor
  • Putri Alfia Halida Institut Agama Islam Negeri Madura

الكلمات المفتاحية:

Firdaws al-Na'īm، Thaifur Ali Wafa، Contemporary tafsīr، Cultural context

الملخص

This study examines the tafsīr method of Firdaws al-Na'īm by Thaifur Ali Wafa, which represents a significant contribution to the development of contemporary tafsīr in Indonesia. This method integrates classical tafsīr traditions with a contextual approach relevant to local social and cultural issues, particularly in Madura. The main focus of this research is to analyze how Firdaws al-Na'īm combines the text of the Qur'ān with the cultural values of Madura and its contribution to addressing the modern challenges of Muslim life in Indonesia. Using a qualitative approach based on library research, this study compares Firdaws al-Na'īm with classical tafsir works such as Tafsīr al-Qhurtūbī, al-Nasāfī, al-Jalālayn, and Mafātih al-Ghayb. The findings reveal that Firdaws al-Na'īm offers a tafsīr that is not only theoretical but also practical, considering the social and cultural context. This method enriches the tafsīr tradition in Indonesia and provides a new, relevant perspective for contemporary Muslim life

المراجع

Afandi, Abd Aziz. “Pribumisasi Islam: Peran Walisongo dan Perkembangan Islam di Jawa.” JAVANO-ISLAMICUS 2, no. 1 (April 2024): 90–104. https://doi.org/10.15642/Javano.2024.2.1.90-104.

Afandi, Moh. “Hukum Islam dalam Pemikiran Ulama Madura (Analisis Kitab Bulghah At-Thullab karya KH. Thoifur Ali Wafa, Ambunten Timur, Sumenep.” Et-Tijārie: Jurnal Hukum dan Bisnis Syariah 5, no. 1 (2018): 71–84. https://doi.org/10.21107/ete.v5i1.4598.

Akhmad, Bindara. Lintasan Sejarah Sumenep dan Asta Tinggi beserta Tokoh di Dalamnya. Sumenep: Barokah, 2011.

Akhyar, Sayed, and Andri Nirwana. “Pemikiran Tafsir Sufistik Falsafi Hamzah Fansuri tentang Tarikat dan Syariat: Kajian Kitab Turast Melayu Jawi Zainatul Muwahhidin.” Al-I’jaz: Jurnal Kewahyuan Islam 6, no. 1 (January 2020): 19–31. https://doi.org/10.30821/al-i.

al-Baghdādī. Rūh al-Ma’ānī fī Tafsīr al-Qur’ān al-‘Adzīm wa al-Sab’ al-Mathānī. Beirut: Ihyā’ al-Turāth, 2016.

‘Alī ibn Muhammad ibn Ibrāhīm al-Baghdādī al-Syahīr bi al-Khāzin, ‘Alā’ al-Dīn. Tafsīr al-Khāzin al-Musammā Lubāb al-Ta’wīl fī Ma’ānī al-Tanzīl. Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 2004.

Al Qurtubi, Abi `Abdillah al-Ansari, al-Jāmi’ Li Ahkām al-Qur’ān. Beirut: Al-Resālah Publisher, 2006.

al-Jāwī, ‘Abd al-Raūf ibn ‘Alī al-Fanshūrī , al-Qur’ān al-Karīm wa bi Hāmisyih Tarjumān al-Mustafīd, 1951.

Al-Jawi, Muhammad bin Umar Nawawi, Marāh Labīd Li Kashf Ma’nā al-Qur’ān al-Majīd, Jilid 1. Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1997.

Amaliya, Nur Baety. “Tafsir Sufistik Jawi Kyai Soleh Darat.” AQWAL: Journal of Qur’an and Hadis Studies 4, no. 1 (2023): 16–33. https://doi.org/10.28918/aqwal.v4i1.928.

Anisa, Siti, and Adi Rahmat Hidayatullah. “Pengaruh Budaya Patriaki atas Penafsiran Thaifur Ali Wafa: Analisis Ayat Gender dalam Tafsir Firdaus al-Na’im.” REVELATIA: Jurnal Ilmu Al-Qur’ān dan Tafsir 5, no. 2 (2024): 154–58. https://doi.org/10.19105/revelatia.v5i2.14637.

Atfal, Khairul, Ahmad Zaidanil Kamil, and Abu Bakar. “Thaifur Ali Wafa Al-Maduri and Counter-Narrative of Muktazilah in Firdaws al-Na’īm bi al-Tawdhīh Ma’ānī Ayāt al-Qur’ān al-Karīm.” Jurnal At-Tibyan: Jurnal Ilmu Al-Qur’an dan Tafsir 8, no. 2 (2023): 186–208. https://doi.org/10.32505/at-tibyan.v8i2.7035.

Azra, Azyumardi. Jaringan Ulama Timur Tengah dan Kepulauan Nusantara Abad XVII & XVIII: Akar Pembaruan Islam Indonesia. Jakarta: Kencana, 2004.

Baidan, Nashruddin. Metodologi Penafsiran Al-Qur’an. Yogyakarta: Pustaka Pelajar, 2012.

———. Perkembangan Tafsir Al-Qur’an di Indonesia. Yogyakarta: Pustaka Mandiri, 2013.

Basri, Abdul. “KH. Ali Wafa Muharror: Mursyid Tarekat Naqsyabandiyah Pertama di Sumenep.” Radar Madura.id: Berita Madura Terpercaya (Senin, June 20, 2016. http://radarmadura.jawapos.com/read/2016/06/20/1768/kh-ali-wafa-muharrar-mursyid-tarekat-naqsyabandiyah-pertama-di-sumenep.

Basri, A.Said Hasan and dkk. Ensiklopedia Karya Ulama Nusantara. Jakarta: Direktorat Pendidikan Diniyah dan Pondok Pesantren, 2021.

Bruinessen, Martin, and Kitab Kuning. Pesantren, dan Tarekat: Tradisi Islam di Indonesia. Bandung: Mizan, 1995.

Budiman, Syarif, Wawan Wahyudin, Ali Muhtarom, and Akhmad Sufyan Budiarjo. “Metodologi Penafsiran Kontekstual Abdullah Saeed dalam Al-Qur’an Abad 21.” Journal of Education Research 5, no. 1 (2024): 821–30. https://doi.org/10.37985/jer.v5i1.836.

Dhofier, Zamakhsyari. Tradisi Pesantren: Studi Tentang Pandangan Kyai. Jakarta: LP3ES, 1994.

Fadal, Kurdi. “Ortodoksi Tafsir Indonesia: Analisis Kitab Firdaus Al-Na’im Karya Thoifur Ali Wafa.” Al-Bayan: Jurnal Studi Ilmu Al-Qur’an dan Tafsir 8, no. 1 (2023): 1–19. https://doi.org/10.15575/al-bayan.v8i1.20562.

Federspiel, Howard M. Kajian Al-Qur’an di Indonesia: Dari Mahmud Yunus hingga Quraish Shihab. Translated by Tajul Arifin. Bandung: Mizan, 1996.

Ghozali, Mahbub. “Dialektika Sains, Tradisi dan Al-Qur’an: Representasi Modernitas dalam Tafsir Rahmat karya Oemar Bakry.” AL QUDS: Jurnal Studi Al-Qur’an dan Hadis 5, no. 2 (2021): 843–58. https://doi.org/10.29240/alquds.v5i2.3394.

Gusmian, Islah. KHAZANAH TAFSIR INDONESIA: Dari Hermeneutika hingga Ideologi. Yogyakarta: LKiS, 2013.

———. “Tafsir Al-Qur’an di Indonesia: Sejarah dan Dinamika.” NUN: Jurnal Studi Al-Quran dan Tafsir di Indonesia 1, no. 1 (2015): 1–32. https://doi.org/10.32495/nun.v1i1.8.

Hairul, Moh Azwar. “Telaah Kitab Tafsir Firdaus Al-Na’im Karya Thoifur Ali Wafa Al-Maduri.” NUN: Jurnal Studi Al-Qur’an dan Tafsir di Nusantara 3, no. 2 (2017): 39–58. https://doi.org/10.32495/nun.v3i2.44.

Hasanah, Ulfatun. “Sejarah dan Perkembangan Penulisan Tafsir Al-Qur’an di Madura.” Al-Fanar: Jurnal Ilmu Al-Qur’an dan Tafsir 3, no. 1 (2020): 71–92. https://doi.org/10.33511/alfanar.v3n1.71-92.

Hasanah, Uswatun. “Hak-Hak Perempuan dalam Tafsir Firdaws al-Na’īm Fī Tawḍīḥ Ma’ānī Āyāt al-Qur’ān al-Karīm Karya Thaifur Ali Wafa.” ISLAMIKA INSIDE: Jurnal Keislaman dan Humaniora 5, no. 1 (2019): 72–95. https://doi.org/10.35719/islamikainside.v5i1.37.

Hasbiyallah, Muhammad. “Paradigma Tafsir Kontekstual: Upaya Membumikan Nilai-Nilai Al-Qur’an.” Al-Dzikra: Jurnal Studi Ilmu al-Qur’an danal-Hadits 12, no. 1 (2018): 21–50. https://doi.org/10.24042/al-dzikra.v12i1.2924.

Iryana, Yovik, Dadan Rusmana, and Yayan Rahtikawati. “Pemikiran Howard Federspiel Terhadap Tafsir Al-Qur’an Al-Karim Karya Mahmud Yunus.” Manarul Qur’an: Jurnal Studi Islam 18, no. 1 (July 2018): 12–26.

Ismegawati. Nuansa Sufistik dalam Tafsir Firdaus An-Naim Karya KH. Thoifur Ali Wafa. Jakarta: Pascasarjana IIQ, 2018.

———. “Nuansa Sufistik Tafsīr Firdaus An-Naim Karya KH. Thoifur Ali Wafa.” Ushuluna: Jurnal Ilmu Ushuluddin 4, no. 1 (June 2018): 48–61. https://doi.org/10.15408/ushuluna.v1i1.15285.

Kholilie, Ismail. “Biografi KH. Thoifur Ali Wafa, Kiai Produktif Asal Sumenep Madura,” November 10, 2020. https://tebuireng.online/kh-thoifur-ali-wafa-kiai-produktif-asal-sumenep-madura/.

Kurdi, Muliadi. “Manuskrip Aceh Pelambang Kearifan Ulama Masa Lalu dalam Mengisi Peradaban Intelektual Melayu Islam di Nusantara.” In Prosiding NADWAH ULAMA NUSANTARA (NUN) IX 2021: Naskhah Ulama Melayu dalam Akal Budi Nusantara, edited by Ezad Azraai Jamsari and dkk, 595–602. Selangor: Fakulti Pengajian Islam, 2021.

Lombard, Denys. Translated by Kerajaan Aceh Zaman Kesultanan Iskandar Muda and Bahasa Winarsih Arifin. Jakarta: Kepustakaan Populer Gramedia, 2008.

Miftahuddin. “Tarjuman Al-Mustafid: Khazanah Tafsir Berbahasa Melayu Pertama di Nusantara.” Madania: Jurnal Ilmu-Ilmu Keislaman 11, no. 2 (2021): 97–104. https://doi.org/10.24014/jiik.v11i2.16830.

Muhammad ibn ‘Umar Nawawī al-Jāwī. Marāh Labīd Li Kashf Ma’nā al-Qur’ān al-Majīd. Jilid 1. Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1997.

Mustofa, Imron. “Kritik Metode Kontekstualisasi Penafsiran Al-Qur’an Abdullah Saeed.” ISLAMICA: Jurnal Studi Keislaman 10, no. 2 (March 2016): 465–91. https://doi.org/10.15642/islamica.2016.10.2.465-491.

Rahman, Arivaie. “Tafsir Tarjumān Al-Mustafīd Karya ‘Abd. Al-Raūf Al-Fanshūrī: Diskursus, Biografi, Kontestasi Politik-Teologis dan Metodologi Tafsir.” MIQOT: Jurnal Ilmu-Ilmu Keislaman 42, no. 1 (2018). https://doi.org/10.30821/miqot.v42i1.419.

Ramdhani, Fawaidur. “Tipologi Tafsir al-Qur’ān di Madura: Tafsir Tradisionalis, Modernis, dan Tradisionalis-Progresif.” SUHUF: Jurnal Pengkajian Al-Qur’ān dan Budaya 16, no. 2 (2023): 371–91. https://doi.org/10.22548/shf.v16i2.793.

———. “TIPOLOGI TAFSIR AL-QUR’AN: Tafsir Tradisionalis, Modernis, dan Tradisionalis-Progresif.” SUHUF: Jurnal Pengkajian Al-Qur’an dan Budaya 16, no. 2 (2023): 371–91. https://doi.org/10.22548/shf.v16i2.793.

Rāzī, Al-Imām Muhammad al-. Tafsīr al-Fakhr al-Rāzī al-Syahīr bi al-Tafsīr al-Kabīr wa Mafātih al-Ghayb. Lebanon: Dār al-Fikr, 1981.

Roifa, Rifa, Rosihon Anwar, and Dadang Darmawan. “Perkembangan Tafsir di Indonesia: Pra Kemerdekaan 1900-1945.” Al-Bayan: Jurnal Studi Al-Qur’an dan Tasfir 2, no. 1 (2017): 21–36. https://doi.org/10.15575/al-bayan.v2i1.1806.

Said, Hasani Ahmad. Jaringan & Pembaruan Ulama Tafsir Nusantara Abad XVI-XXI. Bandung: Penerbit Manggu Makmur, 2020.

Selviana, Putri Septya. “Sejarah Berdirinya Masjid Jamik Sumenep Masa Pemerintahan Pangeran Natakususma I (Adipati Sumenep XXXI: 1762-1811 M.” AVATARA: E-Journal Pendidikan Sejarah 1, no. 3 (October 2013): 440–49. https://ejournal.unesa.ac.id/index.php/avatara/article/view/3358.

Shihab, Quraish. Membumikan Al-Qur’an: Fungsi dan Peran Wahyu dalam Kehidupan Masyarakat. Bandung: Pustaka Mizan, 2009.

Wafa, Thoifur Ali. Firdaws al-Na’īm bi Tawdhīh Ma’ānī Āyāt al-Qur’ān al-Karīm. Sumenep: Assadad Press, 2013.

———. Firdaws al-Na’īm bi Tawdhīh Ma’ānī Āyāt al-Qur’ān al-Karīm, Jilid 1. Sumenep: Assadad Press, 2013.

———. Firdaws al-Na’īm bi Tawdhīh Ma’ānī Āyāt al-Qur’ān al-Karīm, Jilid 3. Sumenep: Assadad Press, 2013.

———. Firdaws al-Na’īm bi Tawdhīh Ma’ānī Āyāt al-Qur’ān al-Karīm, Jilid 4. Sumenep: Assadad Press, 2013.

———. Firdaws al-Na’īm bi Tawdhīh Ma’ānī Āyāt al-Qur’ān al-Karīm, Jilid 5. Sumenep: Assadad Press, 2013.

———. Firdaws al-Na’īm bi Tawdhīh Ma’ānī Āyāt al-Qur’ān al-Karīm, Jilid 6. Sumenep: Assadad Press, 2013.

———. Manār al-Wafā’ fī Nubdzah min Tarjamah al-Faqīr ilā ‘Afw Allāh Thoifūr ‘Alī Wāfā Muḥarrar al-Mādūrī. Sumenep: Assadad Press, 2021.

Wijaya Aksin, and Muzammil Shofiyullah. “Maqāṣidi Tafsir: Uncovering and Presenting Maqāsid Īlāhī-Qur’ānī into Contemporary Context.” al-jāmi’ah: Journal of Islamic Studies 59, no. 2 (2021): 449–78. https://doi.org/10.14421/ajis.2021.592.449-478.

Zahrotun. “Interpretasi Wacana Kepemimpinan Perempuan menurut KH. Thoifur Ali Wafa Al-Maduri: Studi Atas Kitab Tafsīr Firdaws Al-Na’īm Bi Tawdhīh Ma’ānī Āyāt al-Qur’ān al-Karīm.” JALSAH: The Journal of Al-Qur’an and As-Sunnah Studies 3, no. 1 (April 2023): 67–84. https://doi.org/10.37252/jqs.v3i1.403.

التنزيلات

مقدم

2026-02-11

منشور

2025-02-01

كيفية الاقتباس

Agustono, I., Badrun, M., Ma’afi, R. H., & Halida, P. A. (2025). Firdaws al-Na’īm: Tradisi Tafsīr Klasik dalam Konteks Lokal Madura. Studia Quranika, 9(2), 233–256. استرجع في من https://quranika.journal.unida.gontor.ac.id/index.php/quranika/article/view/24

إصدار

القسم

Articles